Ademstilstand Is Geen Hartstilstand, en Dat Verschil Telt
Waarom borstcompressies niet altijd het juiste antwoord zijn
Bij een hartstilstand valt eerst het hart stil en daarna de ademhaling. Bij een klap op het hoofd, verstikking, verdrinking of een overdosis is het precies andersom: de ademhaling valt weg terwijl het hart gewoon doorklopt. In die minuten is beademen de behandeling, niet drukken. Dit artikel legt uit hoe je dat verschil herkent en wat je dan doet.Wat doe je bij een bewusteloos slachtoffer dat niet ademt?
Een collega valt van een steiger en komt op zijn hoofd terecht. Je staat er vlakbij, je hoort de klap, je bent direct bij hem. Hij reageert niet en hij ademt niet normaal.
Of: bij een ruzie krijgt iemand een harde klap tegen zijn hoofd, hij gaat neer en blijft liggen. Je zag het gebeuren. Ook hij reageert niet en ademt niet.
Wat doe je? Als je de gangbare regel volgt, is het antwoord kort: niet reageren en niet normaal ademen betekent reanimeren. Bellen, borstbeen zoeken, drukken.
Bij een hartstilstand is dat het juiste antwoord. Bij deze twee slachtoffers waarschijnlijk niet.
Listen or Watch: Respiratory Arrest Is Not Cardiac Arrest
Liever luisteren of kijken? Beluister onze Engelstalige deep-dive podcast over dit onderwerp via Spotify (5:43 min) of bekijk de YouTube-video.
De podcast is gemaakt op basis van deze blogpost door de NedCert Experts met ruim 20 jaar ervaring in BHV trainingen.
Waarom bij hersenletsel eerst de ademhaling stopt
Bij een klassieke hartstilstand gaat het zo: het hart raakt uit ritme, de pomp valt stil, en bijna direct stopt ook de ademhaling. Het hart is het probleem. Daarom werkt drukken op het borstbeen: het bloed zit nog vol zuurstof, je hoeft het alleen rond te pompen en een AED aan te sluiten.
Bij een klap op het hoofd valt de ademhaling als eerste weg
Bij een klap op het hoofd gaat het andersom. Ademen is geen bewuste handeling, het wordt aangestuurd vanuit de hersenstam. Krijgt die aansturing een klap, dan kan de ademhaling van het ene op het andere moment stilvallen, terwijl het hart nog een tijd onverstoord doorgaat.
Wat artsen bij motorraces zagen
Dat verschijnsel heeft een naam: impact brain apnoea. Het werd in 2016 beschreven in het vakblad Resuscitation door onder anderen Gareth Davies, medisch directeur van London’s Air Ambulance. Hij zag het bij motorraces, waar hij als arts vaak binnen enkele minuten na een crash bij een slachtoffer met hoofdletsel stond. Hem viel op hoe vaak zo iemand niet ademde, en hoe opvallend goed diezelfde mensen herstelden als er meteen beademd werd.
Overleden zonder aantoonbare hersenschade
In dierproeven die teruggaan tot ver in de negentiende eeuw bleek dat dieren die na zo’n periode zonder ademhaling overleden, nauwelijks tot geen aantoonbare schade aan de hersenen hadden. En dat eenvoudige handelingen, de ademweg vrijmaken en beademen, tot volledig herstel konden leiden. Ze stierven dus niet aan het hersenletsel. Ze stierven aan het niet ademen.
De auteurs waarschuwen daarbij expliciet voor iets wat wij inmiddels normaal zijn gaan vinden: reanimatie met alleen borstcompressies kan bij deze slachtoffers het zuurstoftekort juist verergeren.
Want het hart geeft het niet snel op. Het klopt door op de zuurstof die er nog is. Pas na minuten zonder aanvoer volgt de circulatiestilstand. En dan is het te laat.
Verstikking, verdrinking en drugs: dezelfde oorzaak
Zodra je het patroon ziet, zie je het overal.
Iemand die stikt in een stuk vlees. Een drenkeling. Iemand die te veel opiaten heeft gebruikt. In al die gevallen is het probleem dat er geen zuurstof binnenkomt, niet dat het hart is opgehouden. De aanleiding verschilt, het mechanisme is identiek.
Bij drugs zie je het misschien wel het duidelijkst. Opiaten remmen precies datgene wat je ademhaling aanstuurt. Iemand wordt suffer, gaat trager ademen, en op een gegeven moment stopt het. Het hart klopt op dat moment nog gewoon.
“In de opvang tref je wel eens bewusteloze mensen aan. Soms is dat een overdosis, soms een klap tijdens een ruzie. Wat ik mensen wil meegeven is dat je bij zo iemand niet automatisch aan het hart moet denken. Vaak is het de ademhaling die als eerste weg was”, zegt Cor Houët, corporate instructeur bij NedCert Experts en al ruim twintig jaar werkzaam in de verslavingszorg.
Naloxon bij een overdosis: wat kun je ermee?
Bij een opiaatoverdosis bestaat een tegengif: naloxon. De Europese richtlijnen voor eerste hulp bevelen inmiddels aan dat eerstehulpverleners het toedienen bij een vermoedelijke overdosis.
Alleen: in Nederland, België en Suriname is naloxon niet vrij verkrijgbaar en zit het niet standaard in politievoertuigen. De kans dat jij het als BHV’er in handen hebt, is klein. Je komt het hooguit tegen op een festival met een professionele EHBO-organisatie waar artsen en verpleegkundigen staan.
Maar er zit een detail aan dat het hele verhaal onderstreept. Naloxon werkt alleen zolang het hart nog klopt. Zodra er een circulatiestilstand is, doet het niets meer. Het venster waarin dat middel iets kan betekenen, is precies hetzelfde venster waarin beademen iets kan betekenen.
En van die twee is beademen het enige dat je altijd kunt doen.
Waarom je bij kinderen en drenkelingen met 5 beademingen begint
Dit is geen nieuw idee dat wij bedenken.
Bij een kind begin je met vijf beademingen voordat je borstcompressies geeft. Bij een drenkeling ook. Dat staat bijvoorbeeld zo in de Richtlijnen Reanimatie in Nederland. Waarom? Omdat bij die twee groepen zuurstofgebrek vrijwel altijd de oorzaak is, en niet het hart. Precies dezelfde redenering.
Dat principe is dus al ingebouwd. Het is alleen nooit doorgetrokken naar de andere slachtoffers waar hetzelfde geldt: hoofdletsel, verstikking, intoxicaties. Bij een kind in het water doen we het wel, bij een volwassene die van een steiger valt niet. Terwijl er in het lichaam in principe precies hetzelfde gebeurt.
Wat de Amerikaanse en Europese richtlijnen erover zeggen
Amerika doet het wel, Europa niet.
De Amerikaanse richtlijnen van 2025 zijn er duidelijk over. Iemand die niet normaal ademt maar wel een hartslag heeft, krijgt beademing: bij een volwassene ongeveer één keer per zes seconden, dus tien keer per minuut. Bij kinderen twintig tot dertig keer per minuut.
Bij een overdosis gaat de AHA nog verder
Bij een vermoedelijke opiaatoverdosis gaan ze bij de American Heart Association nog een stap verder. Getrainde hulpverleners moeten bij zo iemand met duidelijk voelbare hartslag beademen, bij voorkeur met een beademingsballon. Dat is bij hen de hoogste categorie aanbeveling die er bestaat, en er staat letterlijk ballonbeademing in de tekst.
Europa kiest bewust voor één simpele regel
De Europese richtlijnen kiezen anders. Daar geldt één werkdefinitie: reageert niet en ademt niet normaal, dan is het een circulatiestilstand. Punt.
En het mooie is dat ze daar volstrekt helder over zijn. In de tekst staat gewoon dat deze criteria mensen zullen aanmerken als circulatiestilstand terwijl ze dat niet zijn, en dat ze dat bewust accepteren, omdat het risico van te vroeg starten kleiner is dan het risico van te laat starten.
Dat is een verdedigbare keuze. Voor de willekeurige voorbijganger die één keer in zijn leven een reanimatiecursus deed, is één simpele regel waarschijnlijk beter dan een beslisboom.
Een EHBO’er en BHV’er is geen willekeurige voorbijganger
Maar jij bent geen willekeurige voorbijganger. Jij bent opgeleid, je oefent, en je hebt materiaal. De Amerikanen maken dat onderscheid wel: leken volgen de simpele regel, getrainde hulpverleners krijgen de nuance. Wij vinden dat een EHBO’er of BHV’er in die tweede groep hoort.
Met één belangrijke aantekening, en die geldt altijd. Je beoordeelt na een minuut beademen altijd opnieuw of het hart nog klopt, want de situatie kan veranderen. En twijfel je? Voel je niets, of weet je het niet zeker? Dan reanimeer je volledig, met borstcompressies en AED. Twijfel is nooit een reden om stil te blijven staan.
Waarom ademstilstand uit veel BHV-cursussen verdween
Ademstilstand als aparte toestand is uit veel lesprogramma’s verdwenen. Niet omdat het niet meer bestaat, maar omdat het onderwijs simpeler moest. Het controleren van de hartslag werd geschrapt, alles werd reanimatie, en daarmee verdween een diagnose die er wel degelijk toe doet.
Wij hebben hem laten staan. In ons lesboek staat het gewoon onder een eigen kopje: geen ademhaling en hartslag voelbaar, dan een minuut beademen en daarna de bloedsomloop opnieuw beoordelen.
En dat is ook de reden waarom wij ballonbeademing trainen terwijl veel opleiders dat te ver vinden gaan voor een BHV’er. Als beademen bij een deel van de slachtoffers de behandeling is en niet een bijzaak, dan wil je dat je mensen het goed, hygiënisch en met genoeg zuurstof kunnen doen. Dat is hetzelfde patroon dat we vaker zien: het bewijs ligt er, en toch duurt het jaren voordat iets normaal wordt.
Je leert het bij ons in de BHV-cursus en uitgebreider in de SEHSO-cursus.
FAQ Veel gestelde vragen
Wat is een agonale ademhaling?
Direct na het ontstaan van een circulatiestilstand kan een slachtoffer af en toe een trage, happende adembeweging maken, of onregelmatig en luidruchtig naar lucht happen. Dat heet een agonale ademhaling, in de volksmond gaspen.
Het is geen ademhaling, maar juist een teken dat de circulatie net is gestopt. En het is de belangrijkste reden dat omstanders niet beginnen met reanimeren, want van een afstand lijkt het alsof iemand nog ademt. Gaspt een slachtoffer, dan reanimeer je. Ook bij de slachtoffers uit dit artikel.
Mag je als EHBO'er de bloedsomloop nog controleren?
In de richtlijn voor leken is die stap geschrapt, omdat hij onder stress onbetrouwbaar is en kostbare seconden kost. Wij leren hem wel aan, want voor een getrainde hulpverlener is het onderdeel van de beoordeling.
Je voelt met je vingertoppen of de halsslagader klopt, vlak naast het strottenhoofd. Bij een baby voel je de bovenarmslagader. Het is lastig, zeker als je gespannen bent. Neem er daarom nooit langer dan tien seconden voor.
En houd dit in je achterhoofd: ademt iemand normaal, dan is er hoe dan ook circulatie. Zonder circulatie kun je niet normaal ademen. Voel je op dat moment niets, dan zegt dat meer over je vingers dan over het slachtoffer.
Waarmee kun je het beste beademen?
Onze voorkeur is een beademingsballon. Je dient buitenlucht toe met eenentwintig procent zuurstof in plaats van je eigen uitademingslucht, je hoeft niet met je gezicht bij het slachtoffer te komen en met twee hulpverleners werkt het rustig en gecontroleerd.
Heb je die niet, dan een beademingsmasker. En is er helemaal niets, dan mond-op-mond. Dat mag en dat werkt, maar de drempel ligt hoger, zeker bij een onbekende.
Mag ik het hoofd achterover brengen als er nekletsel kan zijn?
Bij een ongevalsslachtoffer in principe niet. Je maakt de ademweg vrij met de kaaklift, ook wel jaw thrust genoemd: je duwt de onderkaak naar voren terwijl het hoofd zoveel mogelijk in lijn blijft.
Dat klinkt eenvoudiger dan het is. Het is een handeling die je moet voelen en oefenen, en daarom besteden we er in de cursus ruim aandacht aan.
Heeft een AED zin bij een ademstilstand?
Nee. Bij een slachtoffer dat is gestopt met ademen terwijl het hart nog klopt, zit het probleem niet in het hartritme. De kans dat een AED een schok adviseert is daarom heel klein, en het aansluiten kost je tijd en aandacht die je aan de beademing had moeten besteden.
Sluit iemand anders de AED aan zonder dat het jouw beademing in de weg zit, dan is dat prima. Maar laat het jouw handen niet weghalen bij het hoofd.
Bas van Steenbergen
Bas van Steenbergen is verpleegkundige, leider van motorsport medical teams en NedCert instructeur in Doetinchem. Hij weet als geen ander hoe het voelt om onder druk te moeten handelen.
Disclaimer
De inhoud van deze blogpost is informatief en zorgvuldig samengesteld. NedCert Experts garandeert niet dat de informatie altijd volledig, juist of actueel is. Aan deze inhoud kunnen geen rechten worden ontleend. Gebruik is op eigen risico. NedCert Experts is niet aansprakelijk voor schade door gebruik van deze informatie.